Les mots aussi résistent.

Dans les années 1960, un jeune poète monte sur scène en Israël et récite un poème. Son titre : « Carte d'identité ». On y trouve ces vers : « Mon nom est inscrit / Je suis le père de huit enfants / Le neuvième arrivera cet été. » Peu après la fin de sa lecture, il est arrêté. Son crime : avoir récité un poème. Son nom : Mahmoud Darwish.

Ghassan Kanafani écrivait en 1968 : « La forme culturelle de la résistance n'est pas moins précieuse que la résistance armée elle-même. » Cette phrase est devenue, depuis ce jour, le principe fondateur de l'art palestinien.

En Palestine, la culture n'a jamais été une simple affaire esthétique. Chaque poème, chaque tableau, chaque broderie était un témoignage, une mémoire, une preuve d'existence. La puissance occupante « intervient directement dans le développement littéraire et culturel du peuple qu'elle a dépossédé », et c'est pourquoi la littérature devient une arène de lutte.

Darwish fut la voix la plus puissante de cette arène. Sa poésie, à travers des motifs récurrents, exprimait la souffrance psychologique et collective du peuple palestinien, la transformant à la fois en voyage intérieur et en lutte collective. L'exil, l'identité, la nostalgie de la patrie et la résistance formaient le cœur de son œuvre. L'huile d'olive, la terre, le figuier, la clé du retour chez Darwish, ce ne sont pas de simples images, ce sont des déclarations politiques.

Mais le langage de l'art palestinien ne se limitait pas aux mots.

Depuis des siècles, les femmes palestiniennes écrivent l'histoire de leur vie et de leur terre à l'aiguille et au fil. Cet art de la broderie, appelé tatreez, a inspiré des centaines d'artistes et est devenu au fil du temps un symbole de l'identité, de la résistance et de la résilience palestiniennes. Chaque motif représente un village, chaque couleur désigne une région. Quand une femme brodait la Palestine, elle y dissimulait sa clé, sa terre et sa famille dans le tissu.

Naji al-Ali, lui, choisit un autre langage : la caricature. La figure qu'il créa, Handala, était un enfant de dix ans, dos tourné, pieds nus symbole de l'enfant palestinien déplacé. Cette figure est devenue l'emblème de l'identité et de la solidarité palestiniennes. Handala ne montra jamais son visage. Al-Ali en expliqua la raison : « Il ne montrera son visage que lorsque la Palestine sera libre. »

La poésie est devenue l'épine dorsale de la tradition de résistance culturelle palestinienne, une archive vivante transmise de génération en génération. Les vers de Samih al-Qasim ont été appris par cœur et transmis de génération en génération. Le musicien Marcel Khalife leur a donné de nouvelles formes, faisant de sa voix un hymne à la dignité et à la résistance dans tous les coins de Palestine. Des poèmes ont même été passés en contrebande hors des prisons. Un poète faisait sortir ses vers clandestinement, un autre composait la mélodie de l'intérieur. Les murs ne purent pas les séparer.

Aujourd'hui, cette tradition se poursuit, sous des formes nouvelles. Le journaliste et écrivain Refaat Alareer continuait d'écrire de la poésie à Gaza pendant que les bombes tombaient. Peu avant de perdre la vie en novembre 2023, il écrivit le poème « Si je dois mourir ». Après sa mort, ce texte fut partagé des millions de fois à travers le monde, traduit dans de nombreuses langues, inscrit sur des murs. Un poème a survécu à celui qui l'avait écrit.

Jusqu'où peut-on vraiment ressentir de l'empathie pour une statistique ? Les chiffres n'ont pas de visage. La poésie, elle, restitue la singularité : elle place une perspective, une sensation unique au centre de l'attention et demande au lecteur d'y rester. Elle ne répare pas les blessures du monde, mais elle crée un espace pour comprendre des expériences humaines autrement invisibles.

Cette fonction que l'art palestinien a portée pendant un siècle est toujours la même aujourd'hui. Les terres sont occupées, les archives détruites, les bibliothèques en ruines, les universités rasées. Mais les poèmes vivent dans les mémoires. Les broderies survivent dans les mains. Les traits persistent sur les murs.

Les armes peuvent s'emparer d'un territoire. Elles ne peuvent pas s'emparer de la mémoire.

Merve Bayram

---

Turkish version

SÖZCÜKLER DE DİRENİR

1960’larda İsrail’de bir genç şair sahneye çıkıyor ve bir şiir okuyor. Şiirin adı “Kimlik Kartı.” İçinde şöyle bir dize var: “Benim adım yazılıdır / Ben sekiz çocuğun babasıyım / Dokuzuncusu gelecek bu yazdan sonra.” Şiiri bitirdikten kısa süre sonra tutuklanıyor. Suçu: şiir okumak. Adı Mahmoud Darwish.

Ghassan Kanafani 1968’de şöyle yazmıştı: “Kültürel direniş, silahlı direnişten daha az değerli değildir.” Bu cümle o günden bugüne Filistin sanatının temel ilkesi haline geldi.

Filistin’de kültür hiçbir zaman salt estetik bir mesele olmadı. Her şiir, her tablo, her nakış bir tanıklık, bir hafıza, bir varlık kanıtıydı. İşgal eden güç, yerinden ettiği ve topraklarını elinden aldığı halkın edebi ve kültürel gelişimine “doğrudan müdahale ediyor” ve bu yüzden edebiyat bir mücadele alanına dönüşüyor.

Darwish bu alanın en güçlü sesi oldu. Şiiri, yinelenen motifler aracılığıyla Filistin halkının psikolojik ve toplumsal acısını dile getirdi; bunu hem bireysel bir iç yolculuğa hem de kolektif bir mücadeleye dönüştürdü. Sürgün, kimlik, vatan özlemi ve direniş, şiirinin merkezinde yer alan temalar oldu. Zeytinyağı, toprak, incir ağacı, eve dönüş anahtarı bunlar Darwish’in şiirinde birer imge değil, birer siyasi bildiriydi.

Ama Filistin sanatının dili sadece kelimelerden ibaret değildi.

Filistinli kadınlar yüzyıllardır yaşamlarının ve topraklarının hikayelerini iğne ve iplikle yazdı. Tatreez adı verilen bu nakış sanatı, yüzlerce sanatçıya ilham kaynağı oldu ve zamanla Filistin kimliğinin, direnişinin ve yılmazlığının bir sembolüne dönüştü. Her desen bir köyü temsil ediyor, her renk bir bölgeyi işaret ediyordu. Bir kadın Filistin’i nakşettiğinde hem anahtarını hem toprağını hem de ailesini saklıyordu kumaşın içine.

Naji el-Ali ise farklı bir dil seçti: karikatür. Onun yarattığı Handala figürü, sırtı dönük, yalın ayak, on yaşında bir çocuktu yerinden edilmiş Filistin çocuğunun simgesi. Bu figür, Filistin kimliğinin ve dayanışmasının sembolüne dönüştü. Handala hiçbir zaman yüzünü göstermedi. El-Ali bunun nedenini şöyle açıkladı: “O, Filistin özgür olana kadar yüzünü göstermeyecek.”

Şiir, Filistin kültürel direniş geleneğinin omurgası oldu ve yaşayan bir arşive dönüştü. Samih el-Kasım’ın dizeleri nesilden nesle ezbere aktarıldı. Müzisyen Marcel Khalife ise bu dizeleri yeni biçimlere büründürdü; sesi Filistin’in her köşesinde onur ve direniş marşına dönüştü. Şiirlerin hapishaneden kaçırıldığı da oldu. Bir şair dizelerini gizlice dışarı çıkarıyor, bir diğeri bestiyi içeriden yapıyordu. Duvarlar onları ayıramadı.

Bugün bu gelenek sürüyor, farklı biçimler alarak. Gazeteci ve yazar Refaat Alareer, Gazze’de bombaların düştüğü günlerde şiir yazmayı sürdürdü. Kasım 2023’te hayatını kaybetmeden kısa süre önce kaleme aldığı “Eğer Ölmek Zorundaysam” şiiri, ölümünün ardından dünyada milyonlarca kez paylaşıldı, farklı dillere çevrildi, duvarlara yazıldı. Bir şiir, kendisini yazan kişiden daha uzun yaşadı.

Bir istatistikle ne kadar empati kurulabilir ki? Sayıların yüzü yok. Şiir ise özgüllüğü geri getiriyor: tek bir bakış açısını, tek bir duyguyu merkeze alıyor ve okuyucuyu orada tutuyor. Bu dünyanın yaralarını onarmıyor, ama başka türlü görülemeyen insani deneyim için bir anlama alanı yaratıyor.

Filistin sanatının yüzyıl boyunca taşıdığı bu işlev, bugün de aynı. Topraklar işgal altında, arşivler yıkılmış, kütüphaneler enkaz, üniversiteler yok. Ama şiirler belleklerde. Nakışlar ellerde. Çizgiler duvarlarda.

Silah toprağı ele geçirebilir. Hafızayı geçiremez.

Merve Bayram